รายละเอียดจำนวนกลุ่มเป้าหมายที่ได้รับบริการ

• ประชาชนกลุ่มเสี่ยงอายุ 15 ปีขึ้นไป จำนวน 1,719 คน ได้รับการตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับ (ตรวจอุจจาระ) อย่างน้อย 1,690 คน

• ประชาชนกลุ่มเสี่ยงอายุ 40 ปีขึ้นไป จำนวน 608 คน ได้รับการคัดกรองมะเร็งท่อน้ำดี โดยวิธี อัลตราซาวด์ อย่างน้อย 600 คน

• องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีระบบบำบัดสิ่งปฏิกูลอย่างน้อย 1 แห่ง

• มีการดำเนินกิจกรรมสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพ (Health Literacy) อย่างน้อย 1 กิจกรรม เช่น 

• "กิจกรรม มหกรรมรณรงค์ประกวดตำบลต้นแบบ" ผู้เข้าร่วม 700 คนในระดับอำเภอ

• "กิจกรรม อบรมปรับเปลี่ยนพฤติกรรม สร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพ" ในประชาชนกลุ่มเสี่ยงผู้ติดเชื้อ OV และผู้ประกอบการร้านอาหาร ร้านค้า ผู้ผลิตปลาร้า ปลาส้ม

• "กิจกรรม สร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพ E-Book สร้างจิตสำนึกด้านการบริโภค" ในนักเรียน และประชาชน 

• "กิจกรรม ให้สุขศึกษาทางหอกระจายข่าวแต่ละหมู่บ้าน" โดยใช้ภาษาพื้นบ้านนำเสนอเป็นเพลงและหมอลำ

ปัญหาในพื้นที่ซึ่งเป็นที่มาของโครงการเรือธง

โรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีถือเป็นวิกฤตการณ์ด้านสาธารณสุขที่ โดยเฉพาะในจังหวัดมุกดาหาร พบอัตราความชุกของพยาธิใบไม้ตับสูงกว่าเกณฑ์มาตรฐาน มาอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2562-2567 มีอัตราความชุกอยู่ที่ร้อยละ 8.59, 4.52, 8.08, 7.69, 7.07 และ 4.08 ตามลำดับ และในอำเภอดอนตาล เป็นอีกหนึ่งอำเภอที่พบปัญหาดังกล่าวเช่นเดียวกัน จากสถานการณ์ ข้อมูลสะสมระหว่างปี พ.ศ. 2563-2568 พบผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดีรายใหม่สูงถึง 133 ราย และมีผู้เสียชีวิตถึง 114 ราย ปัญหาดังกล่าวมีรากฐานมาจากวัฒนธรรมและพฤติกรรมการบริโภคปลาน้ำจืดเกล็ดขาวแบบดิบ หรือสุกๆ ดิบๆ ซึ่งเป็นพาหะของพยาธิใบไม้ตับ (Opisthorchis viverrini) ที่องค์การอนามัยโลกจัดเป็นสารก่อมะเร็งกลุ่มที่ 1 การติดเชื้อเรื้อรังได้นำไปสู่การเกิดมะเร็งท่อน้ำดี (Cholangiocarcinoma - CCA) ซึ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อประชากรวัยทำงาน (อายุ 40-60 ปี) และสร้างความสูญเสียทั้งทางเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตเป็นอย่างมากด้วยเหตุนี้ การดำเนินโครงการแก้ไขปัญหาเชิงรุกอย่างครบวงจร ตั้งแต่การให้ความรู้เพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรม, การตรวจคัดกรองเพื่อค้นหาผู้ป่วยในระยะเริ่มต้น, ไปจนถึงการจัดการสิ่งแวดล้อมเพื่อตัดวงจรโรค จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่ง

และในปี 2568 นี้ การจัดการสิ่งแวดล้อมเพื่อตัดวงจรโรค ถูกขับเคลื่อนอย่างจริงจัง อย่างไรก็ตามการดำเนินงานดังกล่าวเกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ โดยเฉพาะบทบาทของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ในพื้นที่อำเภอดอนตาลเอง ในการจัดการอนามัยสิ่งแวดล้อม ยังคงเผชิญกับอุปสรรคสำคัญที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชน โดยเฉพาะ ปัญหาด้านการก่อสร้างและบริหารจัดการบ่อบำบัดสิ่งปฏิกูล ซึ่งเป็นหัวใจของการตัดวงจรพยาธิ ประกอบด้วย การหาพื้นที่ที่เหมาะสมเพื่อก่อสร้างบ่อบำบัดยังคงเป็นอุปสรรคหลัก ทำให้โครงการยังไม่สามารถเริ่มต้นได้ หรือที่ดำเนินการก่อสร้างบ่อบำบัดแล้ว แต่การเปิดใช้งานบ่อบำบัดที่มีอยู่เดิมล่าช้า เนื่องจากติดขัดขั้นตอนทางข้อบัญญัติและการประกาศใช้ รวมถึงความกังวลของชุมชน ประชาชนในบางพื้นที่ยังมีความกังวลเกี่ยวกับปัญหากลิ่นที่อาจเกิดขึ้น ซึ่งเป็นประเด็นที่ต้องมีการสื่อสารและสร้างความเข้าใจต่อไป

วัตถุประสงค์

• เพื่อพัฒนาระบบการป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเชิงรุก ในประชาชนกลุ่มเสี่ยง

• เพื่อสร้างความรอบรู้ด้านสุขภาพการป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี

• เพื่อลดอัตราการตายด้วยโรคมะเร็งท่อน้ำดี

ขั้นตอนการดำเนินงานของโครงการเรือธง 

1. กลุ่มเป้าหมาย

• ประชาชนทั่วไปอายุ 15 ปีขึ้นไป (สำหรับการคัดกรองพยาธิใบไม้ตับด้วยการตรวจอุจจาระ)

• ประชาชนกลุ่มเสี่ยงอายุ 40 ปีขึ้นไป ในพื้นที่อำเภอดอนตาล

• ประชาชนกลุ่มเสี่ยงสูง (สำหรับการคัดกรองด้วยอัลตราซาวด์): ผู้ที่มีประวัติญาติสายตรงป่วยเป็นมะเร็งท่อน้ำดี, ผู้ที่เคยมีประวัติรักษาโรคพยาธิใบไม้ตับ, และผู้ที่ตรวจอุจจาระพบไข่พยาธิ (OV Positive)

• การจัดการระบบบำบัดสิ่งปฏิกูล โดย เจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบจาก สสจ., รพ., สสอ., รพ.สต., 

• อบจ., และ อปท. ในพื้นที่

2. กิจกรรม 

การดำเนินงานเป็นการบูรณาการความร่วมมือจากหลายภาคส่วน ดังนี้

• กลุ่มงานควบคุมโรคติดต่อ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร (โรงพยาบาล, สสอ.) ทำหน้าที่เป็นหน่วยปฏิบัติการในการคัดกรอง CCA และสนับสนุนด้านวิชาการ รวมถึงร่วมจัดกิจกรรมในพื้นที่ 

• องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) สนับสนุนให้หน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่ (รพ.สต.) ซึ่งเป็นผู้รับผิดชอบหลักในการจัดกิจกรรมในพื้นที่ ทำหน้าที่ประสานกลุ่มเป้าหมาย กำหนดพื้นที่ดำเนินการ 

• องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) มีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนและขับเคลื่อนการจัดทำระบบบำบัดสิ่งปฏิกูลในพื้นที่ งบประมาณทั้งหมดได้รับการสนับสนุนร่วมกัน

3. ข้อตกลงในการทำงานร่วมกันระหว่างองค์การบริหารส่วนจังหวัดกับหน่วยงานสังกัดกระทรวงสาธารณสุข

ตามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือเพื่อพัฒนาศักยภาพขององค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหารในด้านการสาธารณสุขมูลฐาน และการบริการสุขภาพระดับปฐมภูมิ ระหว่างองค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร และสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร องค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหารและสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร ตระหนักถึงความจำเป็น ในการพัฒนาศักยภาพขององค์การบริหารส่วนจังหวัดในการปฏิบัติตามหลักเกณฑ์และมาตรฐานการบริการด้านสาธารณสุขที่กำหนดไว้โดยกฎหมายและประกาศที่เกี่ยวข้อง ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนในพื้นที่จังหวัดมุกดาหาร จึงมีความตกลงที่จะร่วมมือกันพัฒนาศักยภาพขององค์การบริหารส่วนจังหวัดในด้านการจัดการมูลฝอยติดเชื้อ ดังนี้ 

• องค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร ดำเนินการบริหารจัดการมูลฝอยติดเชื้อ ในหน่วยบริการสาธารณสุของค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร

• สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร ดำเนินการพัฒนาศักยภาพด้านบุคลากร เช่น การอบรมการป้องกันและควบคุมโรคติดเชื้อ แก่บุคลากรสถานีอนามัยเฉลิมพระเกียรติ 60 พรรษานวมินทราชินีและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ในสังกัดองค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหาร

• องค์การบริหารส่วนจังหวัดมุกดาหารและสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร ร่วมจัดตั้งคระกรรมการ คป.คม.ประเมินมาตรฐานการจัดการขยะติดเชื้อใน รพ.สต. ตามตอนหลักที่ต้องปฏิบัติ ได้แก่

• การคัดแยก (Segregation)

• การบรรจุ (Packaging)

• การเก็บรวบรวมและเคลื่อนย้าย (Collection and Transportation)

• การจัดการที่พักขยะติดเชื้อ (Storage) ในสอน. และรพ.สต. 

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับหรือผลการดำเนินการ

1. ผลผลิต (Output) กิจกรรมที่เกิดขึ้น 

   • • ตรวจพบผู้ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับรายใหม่ จำนวน 85 คน ซึ่งได้รับการส่งต่อเพื่อรับการรักษา

     • เกิดการประชุมเพื่อพัฒนาศักยภาพบุคลากรและเครือข่ายด้านการจัดการสิ่งปฏิกูล

     • มีการจัดมหกรรมรณรงค์และประกวดตำบลต้นแบบในทุกตำบล

     • เกิดตำบลต้นแบบในการแก้ไขปัญหาฯ คือ ต.นาสะเม็ง ซึ่งเป็นพื้นที่นำร่องในการจัดกิจกรรม

     • มีระบบการพัฒนาการป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี เช่น การวางแผน การจัดกิจกรรมรณรงค์ การสร้างความรอบรู้ การตรวจอุจจาระกลุ่มเป้าหมาย การอัลตราซาวด์มะเร็งท่อน้ำดี การประเมินผล และคืนข้อมูลให้ชุมชน 

2. ผลลัพธ์ขั้นกลาง (Intermediate Outcome) 

   • • ประชาชน และกลุ่มเป้าหมาย มีความรู้ความเข้าใจ (Health Literacy) และตระหนักถึงอันตรายของโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเพิ่มขึ้น

     • เกิดการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภค ลดการกินปลาดิบหรือสุกๆ ดิบๆ ในชุมชน

     • บุคลากรสาธารณสุขและ อสม. มีฐานข้อมูลกลุ่มเสี่ยงในพื้นที่ ทำให้สามารถติดตามดูแลได้อย่างต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพ

     • เกิดเครือข่ายการทำงานที่เข้มแข็งและมีแผนการดำเนินงานที่ชัดเจนในการขับเคลื่อนระบบบำบัดสิ่งปฏิกูล

3. ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย (Final Outcome)

   • • อัตราความชุกของโรคพยาธิใบไม้ตับในพื้นที่อำเภอดอนตาลลดลงในระยะยาว

     • อัตราการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับในประชาชนกลุ่มเป้าหมายลดลง

     • สามารถค้นหาผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดีในระยะเริ่มต้นได้มากขึ้น เพิ่มโอกาสในการเข้าถึงการรักษา ลดความรุนแรงของโรค 

     • อัตราการเสียชีวิตจากมะเร็งท่อน้ำดีในอำเภอดอนตาลลดลง จากการค้นพบผู้ป่วยในระยะเริ่มต้นและเข้าสู่กระบวนการรักษาได้เร็วขึ้น

ภาพกิจกรรม

การลงพื้นที่โครงการขับเคลื่อนการนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์ โครงการรณรงค์ป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเชิงรุก ในประชาชนกลุ่มเสี่ยงอำเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร

กิจกรรมโครงการรณรงค์ป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีเชิงรุก ในประชาชนกลุ่มเสี่ยงอำเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร