รายละเอียดจำนวนกลุ่มเป้าหมายที่ได้รับบริการ

กลุ่มเป้าหมาย เป็นสตรีไทยอายุ 30–59 ปี และสตรีอายุต่ำกว่า 30 ปี ที่มีความเสี่ยงสูงทุกคน ในพื้นที่จังหวัดสงขลา ทั้ง 16 อำเภอ ที่ยังไม่ได้รับการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกภายในระยะเวลา 5 ปี (ตั้งแต่ปี 2564 - 2568) จำนวน 245,369 คน

ปัญหาในพื้นที่ซึ่งเป็นที่มาของโครงการเรือธง
มะเร็งปากมดลูก เป็นหนึ่งในปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญของโลก พบมากเป็นลำดับที่ 2 ในสตรีไทย มีสาเหตุหลักเกิดจากการติดเชื้อไวรัส Human Papillorma Virus (HPV) ซึ่งติดต่อทางเพศสัมพันธ์ สายพันธุ์ความเสี่ยงสูง 14 สายพันธ์ที่เป็นสาเหตุของมะเร็ง แต่ละปีประเทศไทยจะพบผู้ป่วยมะเร็งปากมดลูกรายใหม่ ปีละประมาณ 9,999 ราย และเสียชีวิตประมาณ 5,216 ราย อัตราการเสียชีวิตของสตรีไทยเพิ่มจาก 7 คน/คน/วัน เป็น 14 คน/วัน และคาดการณ์ว่าปี พ.ศ.2568 จำนวนผู้ป่วยรายใหม่จะสูงขึ้นปีละ 13,082 คน เสียชีวิต 7,871 คน หรือวันละ 21 คน ในปี 2564 สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ จึงได้ออกประกาศให้การตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกด้วยวิธี HPV DNA test บรรจุอยู่ในชุดสิทธิประโยชน์ โดยกลุ่มเป้าหมายคือสตรีไทยอายุ 30-60 ปี ทดแทนวิธี PAP Smear

จากข้อมูลระบบคลังข้อมูลด้านการแพทย์และสุขภาพ (HDC) สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดสงขลา พบว่า มีกลุ่มเป้าหมายสตรีอายุ 30-60 ปี จำนวนทั้งสิ้น 245,369 คน มีอัตราความครอบคลุมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกสะสม 5 ปี ต่ำกว่าเกณฑ์ที่กำหนด ซึ่งจากการวิเคราะห์สาเหตุของปัญหาตามกรอบ Health System 6 Building Blocks + 1 Plus พบว่า

1. Service Delivery (การจัดบริการ)

• อัตราความครอบคลุมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในสตรีกลุ่มเป้าหมายสะสม 5 ปี ต่ำกว่าเกณฑ์ที่กำหนด ร้อยละ 12.13  (เกณฑ์ร้อยละ 25) และพบว่า กลุ่มสิทธิประกันสังคมและข้าราชการเข้าถึงบริการเพียงร้อยละ 40-50 (สปสช.,2567) ไม่มีระบบ continuum of care ที่เชื่อมโยงการคัดกรอง–ยืนยันผล–รักษา ส่งผลให้ผู้ป่วยตกหล่นจำนวนมาก (ไม่ได้ตรวจ LBC 655 ราย และ Colposcope 291 ราย) อีกทั้งระบบบริการยังถูกยึดติดกับตัวชี้วัดเชิงปริมาณและการเบิกจ่าย ขาดการบูรณาการของภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง

2. Health Workforce (กำลังคนด้านสุขภาพ)

• บุคลากรสาธารณสุขมีจำนวนจำกัดและภาระงานสูง ทำให้ไม่สามารถดำเนินงานเชิงรุกได้เต็มที่ เจ้าหน้าที่บางส่วนขาดความตระหนักและแรงจูงใจ ขาดการบูรณาการ มุ่งเน้นเพียงการทำงานให้ตอบโจทย์ตัวชี้วัดและการเบิกจ่าย มากกว่าผลลัพธ์ต่อสุขภาพประชาชน ส่งผลให้การดำเนินงานขาดความต่อเนื่องและคุณภาพ

3. Health Information System (ระบบข้อมูลสุขภาพ)

• ไม่มีการบูรณาการและเชื่อมต่อระบบข้อมูลระหว่างหน่วยที่เกี่ยวข้อง (หน่วยเก็บ–หน่วยอ่านผล–หน่วยรักษา–หน่วยเบิกจ่าย) ข้อมูลรายงานมีความล่าช้า ไม่สามารถติดตามผู้ป่วยที่ผลตรวจเป็นบวกได้อย่างมีประสิทธิภาพ การออกแบบระบบเน้นเพียงเชิงปริมาณ ไม่สะท้อนคุณภาพของบริการและผลลัพธ์ต่อผู้ป่วยอย่างเป็นรูปธรรม

4. Medical Products & Technologies (ยา เวชภัณฑ์ และเทคโนโลยี)

• การเข้าถึงเครื่องมือทางการแพทย์ในการตรวจยืนยันและรักษา (LBC และ Colposcope) ยังจำกัดอยู่ในโรงพยาบาลใหญ่ ทำให้เกิดความล่าช้าและผู้ป่วยตกหล่น ขณะที่การเบิกจ่ายและการกระจายชุดตรวจ HPV Self-sampling จาก รพ.แม่ข่ายไปยัง รพ.สต.มีข้อจำกัดทั้งด้านจำนวนและระยะเวลา ทำให้ไม่สามารถขยายบริการเชิงรุกได้ตามความจำเป็น

5. Financing (การเงินการคลัง)

• การออกแบบระบบจ่ายชดเชยที่ไม่ได้ผูกกับคุณภาพและผลลัพธ์ทางสาธารณสุข โดยเฉพาะขั้นตอนตรวจยืนยันและติดตามผู้ป่วย ซึ่งทำให้หน่วยบริการไม่เห็นความคุ้มค่าในการลงทุนจัดระบบติดตามที่ต่อเนื่องอย่างจริงจัง นอกจากนี้ยังมีข้อจำกัดด้านงบประมาณในการจัดซื้อชุดตรวจ และไม่สามารถเบิกจ่ายในบางช่วงเวลาได้ ส่งผลให้ความต่อเนื่องของบริการขาดหาย

6. Leadership & Governance (ภาวะผู้นำและธรรมาภิบาล)

• ผู้บริหารทุกภาคส่วนยังให้ความสำคัญประเด็นดังกล่าวน้อย ไม่มีผู้นำในการผลักดันเชิงนโยบายอย่างต่อเนื่องและจริงจัง ขาดกลไกกลางและเป้าหมายกลางในการทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง ทำงานแบบแยกส่วน ไม่มีทีมกลางในการประสานงานและบริหารจัดการเชิงระบบ ทำให้เกิดความซ้ำซ้อนและช่องว่างในระบบ 

7. People Participation (+1 การมีส่วนร่วมของประชาชน)

• กลุ่มเป้าหมายยังมีความรู้และความตระหนักเกี่ยวกับมะเร็งปากมดลูกต่ำ เนื่องจากปัญหาด้านการสื่อสารเพื่อสร้างความตระหนักอย่างจริงจังและต่อเนื่องมีน้อย รวมถึงปัญหาด้านความเชื่อ ความอาย วัฒนธรรม และข้อจำกัดในการเข้าถึงบริการ (ระยะทาง เวลา ค่าใช้จ่ายแฝง) ส่งผลให้อัตราการเข้ารับการตรวจคัดกรองต่ำ และไม่สอดคล้องกับมาตรการป้องกันโรคที่ควรครอบคลุมระดับประชากร

ขั้นตอนการดำเนินงานของโครงการเรือธง

1. กลุ่มเป้าหมาย

กลุ่มเป้าหมาย เป็นสตรีไทยอายุ 30–59 ปี และสตรีอายุต่ำกว่า 30 ปี ที่มีความเสี่ยงสูงทุกคน ในพื้นที่นำร่อง 3 อำเภอ ได้แก่ อำเภอนาทวี (จำนวน 6,849 คน) อำเภอควนเนียง (จำนวน 4,294 คน) และอำเภอสิงหนคร (จำนวน 12,912 คน) ที่ยังไม่ได้รับการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูกภายในระยะเวลา 5 ปี (ตั้งแต่ปี 2564 - 2568) จำนวน 31,281 คน

2. กิจกรรม 

1.  Service Delivery (การจัดบริการ) 

   1. • พัฒนาระบบ continuum of care เชื่อมโยงการคัดกรอง–ตรวจยืนยันผล–รักษา–ติดตาม โดยกำหนด fast track สำหรับผู้ผลบวก

      • ขยายบริการเชิงรุก โดยใช้ HPV Self-sampling Mobile Unit ร่วมกับ อสม., โรงงาน, สถานศึกษา และจุดรับ–ส่งในชุมชน

      • บูรณาการบริการข้ามภาคส่วน : สสจ.สงขลา , ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 12 สงขลา , รพ.ของรัฐทั้ง 16 อำเภอ, รพ.มอ.หาดใหญ่ ,รพ.กรุงเทพ-หาดใหญ่ , สปสช.เขต 12 สงขลา , ศึกษาธิการจังหวัดสงขลา และสภาอุตสาหกรรมจังหวัดสงขลา เพิ่มประสิทธิภาพในการจัดบริการ

      •  ปรับระบบติดตามจาก “เน้นปริมาณ” สู่ “เน้นคุณภาพและผลลัพธ์ผู้ป่วย” 

2.   Health Workforce (กำลังคนด้านสุขภาพ)

   1. • แสวงหาหุ้นส่วนการพัฒนา MOU ภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง  (ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 12 สงขลา, สำนักงานเหล่ากาชาดจังหวัดสงขลา, สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดสงขลา , สภาอุตสาหกรรมจังหวัดสงขลา และสมาคมแม่บ้านสาธารณสุข สาขาจังหวัดสงขลา )

      • ตั้งทีม Cervical Cancer Care Coordinator (C-4 Songkhla) ประกอบด้วย รพสต., รพ., โรงงาน, โรงเรียน เพื่อดูแลผู้ป่วยต่อเนื่อง

      • จัดอบรมเพิ่มศักยภาพบุคลากร ทั้งทีมสหวิชาชีพ, พยาบาลโรงงาน, ครู ให้สามารถสื่อสาร อธิบาย และช่วยเหลือการตรวจ HPV Self-sampling ได้

      • จัดทำ Incentive program ให้หน่วยบริการและบุคลากรที่สามารถเพิ่ม coverage และลดผู้ป่วยตกหล่น

      • จัดระบบ Outsource LAB (LBC) สนับสนุน รพ.ชุมชน ลดภาระโรงพยาบาลใหญ่และลดเวลารอผล

3. Health Information System (ระบบข้อมูลสุขภาพ)

   1. •  ร่วมกับ สสจ.สงขลา และ มอ.หาดใหญ่ พัฒนาระบบ Integrated Digital Registry เชื่อมต่อ JHCIS–รพ.–รพสต.–สปสช.–เอกชน

      • ใช้ Dashboard Online ติดตาม coverage และสถานะผู้ป่วยแบบเรียลไทม์

      •  พัฒนา AI-assisted recall system แจ้งเตือนกลุ่มเป้าหมายผ่าน LINE OA / แอปเฉพาะ

      • กำหนดตัวชี้วัดเชิงคุณภาพ เช่น อัตราผู้ป่วยตกหล่น, อัตราการรักษาครบ, ระยะเวลาจากคัดกรองถึงรักษา

3. ข้อตกลงในการทำงานร่วมกันระหว่างองค์การบริหารส่วนจังหวัดกับหน่วยงานสังกัดกระทรวงสาธารณสุข

• อบจ.สงขลา - เป็นหน่วยประสานและบริหารจัดการเชิงระบบ กำหนดนโยบาย สนับสนุนงบประมาณ พัฒนาระบบดิจิทัล (Registry, Dashboard, AI recall) และสร้างแรงจูงใจบุคลากร พร้อมติดตามและประเมินผล

• จังหวัดสงขลา – ผู้นำสูงสุด ขับเคลื่อนนโยบาย กำกับการทำงานทุกภาคส่วน สื่อสารสาธารณะ และบูรณาการโครงการเข้ากับนโยบายพัฒนาคุณภาพชีวิต

• สปสช. เขต 12 สงขลา – สนับสนุนงบประมาณ กลไกการจ่ายตามสิทธิประโยชน์ และร่วมพัฒนาระบบข้อมูลกลาง พร้อมตรวจสอบการเบิกจ่ายตามมาตรฐาน ตรวจสอบ+คืนข้อมูลเข้าสู่ระบบกลาง

• สสจ.สงขลา – สนับสนุนวิชาการ มาตรฐานการตรวจ และการจัดหาชุดตรวจ HPV Self-sampling พัฒนาศักยภาพบุคลากร และติดตามกำกับการดำเนินงานในพื้นที่ 

• ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 12 สงขลา – ห้องปฏิบัติการหลัก ตรวจ HPV DNA และ LBC กำกับมาตรฐานคุณภาพ ถ่ายทอดองค์ความรู้ สนับสนุนนวัตกรรม และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงระบาดวิทยาเพื่อกำหนดนโยบาย ส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบกลาง

• สำนักงานเหล่ากาชาดจังหวัดสงขลา – ขับเคลื่อนงานรณรงค์ในชุมชน ระดมอาสาสมัคร สร้างแรงจูงใจ และกระจายการเข้าถึงชุดตรวจสู่ครัวเรือน

• สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดสงขลา – ประสานสถานศึกษา จัดกิจกรรมสร้างความรู้ ส่งเสริมบุคลากรหญิงตรวจคัดกรอง และบรรจุเนื้อหาสุขภาพในหลักสูตร/กิจกรรมเสริม

• สภาอุตสาหกรรมจังหวัดสงขลา – สนับสนุนการเข้าถึงแรงงานหญิง จัดเวลา–พื้นที่ในสถานประกอบการ ส่งเสริม CSR และจัดกิจกรรมสุขภาพในโรงงาน ส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบกลาง

• สมาคมแม่บ้านสาธารณสุข จังหวัดสงขลา – แกนนำสตรีต้นแบบ จัดกิจกรรมรณรงค์เชิงสร้างสรรค์ ใช้กลไก Peer Support และเครือข่ายอาสาสมัครร่วมกับ อสม. และกาชาด

• โรงพยาบาลสงขลานครินทร์ (คณะแพทยศาสตร์) – พัฒนาระบบเทคโนโลยีสนับสนุนโครงการ (Registry, Dashboard, AI recall) เชื่อมโยงเครือข่ายบริการและข้อมูล ส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบกลาง

• โรงพยาบาลกรุงเทพ-หาดใหญ่ – ภาคเอกชนสนับสนุนข้อมูลเข้าระบบ Registry จัดหาชุดตรวจ HPV Self-sampling และให้บริการตรวจ/ยืนยันผลในรูปแบบ Outsource ส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบกลาง

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับหรือผลการดำเนินการ

1.  ผลผลิตที่คาดหวัง (Expected Outputs)

 กิจกรรม/สิ่งที่จะเกิดขึ้นจากการดำเนินงาน

• มีระบบ continuum of care เชื่อมโยงการคัดกรอง–ตรวจยืนยัน–รักษา–ติดตาม พร้อม fast track สำหรับผู้ผลบวก

• การขยายการให้บริการคัดกรองเชิงรุก โดยใช้ HPV Self-sampling Mobile Unit ในโรงเรียน โรงงาน และชุมชน

• มีการแต่งตั้งทีมประสานงาน C-4 Songkhla (Care Coordinator) ระดับพื้นที่

• การพัฒนาระบบ Integrated Digital Registry + Dashboard Online + AI recall สำหรับติดตามผู้ป่วยแบบเรียลไทม์

• กระจาย HPV Self-sampling kits เพียงพอ ครอบคลุมพื้นที่ทุกอำเภอ

•  จัดอบรมและพัฒนาศักยภาพบุคลากร อสม. ครู พยาบาลโรงงาน เพื่อสนับสนุนการตรวจและการสื่อสารกับประชาชน

• มีการจัดแคมเปญสร้างความรู้และแรงจูงใจ ผ่านสื่อออนไลน์–ออฟไลน์ ร่วมกับองค์กรสตรี ผู้นำท้องถิ่น และภาคเอกชน

• ทดลองใช้ CSR Health Project ในโรงงานและสถานประกอบการ เพื่อขยายการเข้าถึง

2.  ผลลัพธ์ขั้นกลาง (Intermediate Outcomes)

 การเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับประชาชนและระบบบริการ

•  อัตราความครอบคลุมการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกในสตรีกลุ่มเป้าหมาย เพิ่มขึ้นอย่างน้อย 50% ภายใน 2 ปี

•  ลดอัตราการตกหล่นของผู้ป่วย จากระบบตรวจยืนยันและการรักษา (เช่น LBC, Colposcope)

• กลุ่มเป้าหมายมีความรู้ ความเข้าใจ และทัศนคติที่ดี ต่อการตรวจคัดกรอง ลดอุปสรรคด้านความเชื่อ ความอาย และเวลา

•  หน่วยบริการและบุคลากรมี แรงจูงใจสูงขึ้น จากระบบจูงใจทางการเงิน (Incentive-based  payment)

• ความพึงพอใจของประชาชนต่อบริการ เพิ่มขึ้น (เข้าถึงง่าย ใกล้บ้าน ใกล้ที่ทำงาน รวดเร็ว ปลอดภัย)

• ภาคีเครือข่ายทั้งภาครัฐ เอกชน และชุมชนทำงานแบบ บูรณาการ มีเป้าหมายร่วม และมีระบบ M&E รายไตรมาส

3. ผลลัพธ์ขั้นสุดท้าย (Final Outcomes / Impact)

 ผลลัพธ์เชิงสุขภาพประชากรและความยั่งยืน

• อัตราตายจากมะเร็งปากมดลูกในสตรีจังหวัดสงขลาลดลง ตามเป้าหมายของแผนยุทธศาสตร์ชาติและ WHO (Elimination target: incidence < 4/100,000)

• เพิ่มอัตราการตรวจพบระยะเริ่มต้น เพิ่มโอกาสการรักษาหายขาด

• ความเหลื่อมล้ำการเข้าถึงบริการ ของสตรีกลุ่มเป้าหมาย (โดยเฉพาะผู้ใช้สิทธิประกันสังคมและข้าราชการ) ลดลง

• ประชาชนเกิดค่านิยมใหม่ “ตรวจคัดกรอง = ปกป้องครอบครัว”

• ระบบบริการสุขภาพด้านการป้องกันมะเร็งปากมดลูกในสงขลา มีความยั่งยืน บูรณาการ และต่อเนื่อง (Ecosystem)